Karaimi, Karaici

 

Jest to grupa religijno-etniczna w okolicach Wilna, Trok, Poniewieża (na Litwie), Łucka, Halicza (na Ukrainie), w okolicach Eupatorii na Krymie. Nieliczni w Polsce, a także w Turcji i Egipcie. Karaimi przybyli w okolice Trok i Wilna w 2. poł. XIV w., w okresie rządów Witolda i zostali osadzeni w obrębie pasa obronnego jako obrona antykrzyżacka.

W Polsce jest jedną z najmniejszych mniejszości, etniczna i religijna społeczność tworząca razem z Ormianami i Tatarami enklawy polskiego Orientu.

Osadnicy karaimscy sprowadzeni zostali na tereny Polski przez wielkiego księcia Witolda około roku 1397 z Krymu i osadzeni na ziemiach wielkoksiążęcych: w ówczesnej stolicy Litwy - Trokach i osiedlach leżących wzdłuż granic z Zakonem Krzyżackim jako obrońcy zamków i granic. Służyli w straży przybocznej kolejnych wielkich książąt, uprawiali nadane im ziemie oraz brali czyny udział w życiu społecznym i kulturalnym nowej ojczyzny. W wiekach XII-XVII gminy karaimskie zasilali przybysze z Krymu i Azji Mniejszej, tworząc nowe osiedla na Wołyniu i Ukrainie. Przez wieki zamieszkiwali na tych ziemiach współuczestnicząc w dziejach narodu polskiego i tworząc własną historię, pielęgnując tradycje przodków.

Jednym z elementów integrujących społeczność była przywieziona z Krymu religia, która opiera się wyłącznie na Starym Testamencie, ze szczególnym uwzględnieniem Pięcioksiągu oraz całkowitym odrzuceniem komentarzy. Karaimi uznają za proroków Boga Jedynego Mojżesza, Jezusa Chrystusa i Mahometa.

Po II wojnie światowej wielu karaimów przeniosło swoje domy z kresów wschodnich do Warszawy, Trójmiasta, Wrocławia i Opola. W nowej sytuacji starali się ocalić i przekazać następnym pokoleniom swoją kulturę, religię i historię.

Obecnie społeczność karaimska liczy około 150 osób, a co najmniej dwa razy tyle stanowią Polacy o karaimskich korzeniach.

W dalszym ciągu dni codzienne i świąteczne reguluje kalendarz księżycowy. Jego podstawą jest rok księżycowy, który składa się z 354 dni, 8 godzin i 48 minut; jest on krótszy od słonecznego o 10 dni, 21 godzin i 48 minut.
W celu uzgodnienia obydwu kalendarzy co dwa, trzy lata - w roku przestępnym - dodaje się miesiąc. W cyklach dziewiętnastoletnich daje to siedem lat przestępnych - trzynastomiesięcznych. Kalendarz ten wprowadzono w XV wieku, po reformie systemu dokonanej przez Eliasza Baszjaczi z Adrianopola. Oparł on swój system na cyklu księżycowym Metona (greckiego astronoma z V wieku p.n.e.), który był zgodny z naturalnym systemem bezpośredniej obserwacji i pozbawiony niedogodności. Na podstawie tablic Baszjacziego, zatwierdzonych przez astronoma Izaaka, hazzana (duchownego) z Dżuft Kale (karaimskiej twierdzy na Krymie), opracowano i wydano w 1912 roku w St. Petersburgu tablice J. D. Kokizowa, według których do dziś ustala się kalendarz.

Święta i dni uroczyste Karaimów wypływają z Biblii i obchodzone są zgodnie z jej nakazami.

 

Pierwsze święto rozpoczynające się czternastego dnia pierwszego miesiąca roku religijnego, to Wielkanoc, nazywana po karaimsku Chydży Tymbyłłarnyn (29.03 - 12.04).
Ten świąteczny tydzień poświęca się pamięci tych, którzy wyszli z Egiptu, z domu niewoli. święto rozpoczyna uroczysta wieczerza, a szczególnie uroczyście obchodzi się dzień pierwszy, sobotę i niedzielę (San baszy - od której zaczyna się liczenie siedmiu tygodni - pięćdziesięciu dni do Chydży Aftałarnyn) oraz dzień ostatni.
W tygodniu świątecznym nie spożywa się niczego kwaszonego (w tym pieczywa). Jada się tymbyły (przaśniki) wypiekane w domu, pieczone mięso i jaja oraz potrawy z mąki tymbyłowej, specjalnie przygotowywanej na ten czas.
Wieczorem ostatniego dnia, po nabożeństwie, ojciec - głowa domu - błogosławi posmarowaną miodem kromkę chleba i ze słowami: chamiedź kutłu (szczęśliwych przaśników) dzieli ją pomiędzy domowników.

W pięćdziesiąt dni po niedzieli wielkanocnej świętuje się Chydży Aftałłarnyn (27.05) - Zielone święta (święto Piędziesiątnicy) - dziękując Bogu za pierwsze zżęte kłosy i upamiętniając nadanie na górze Synaj dziesięciorga przykazań. Na ten dzień zgodnie z tradycją kuchni karaimskiej przygotowuje się specjalną babę pieczoną z siedmiu warstw: czterech drożdżowego ciasta i trzech sera, które symbolizują siedem minionych tygodni, oraz serniki (pierogi z serem) zapiekane ze śmietaną. Kolejnym szczególnym świętem, obchodzonym dziesiątego dnia siódmego miesiąca, jest dzień Odpuszczenia Grzechów - Boszatłych Kiuniu (22.09).
Jest to dzień ścisłego postu i modłów, poprzedzony wzajemnymi prośbami o odpuszczenie win i przebaczenie. Głęboka skrucha wyrażona i wymodlona tego dnia prowadzi do odpuszczenia grzechów popełnionych przed Bogiem i bliźnimi. Karaimi przygotowują się do tego święta dziesięciodniowymi roratami - porannymi modlitwami przed świtem. Cały dzień obowiązuje ścisły post, zupełne wstrzymanie się od jedzenia nie obowiązuje jedynie dzieci do lat czternastu oraz osób chorych i w podeszłym wieku. Po zakończonych modłach, składając sobie życzenia Karaimi proszą: oruczjuz kabuł bołhej, co znaczy: aby post twój był przyjęty przez Niego.

Jesienią, od piętnastego dnia siódmego miesiąca (przez osiem dni) obchodzi się święto Plonów - Chydży Ałaczychłarnyn (1.10), natomiast w pierwszą sobotę po tym święcie zaczyna czytanie Pięcioksiągu.

Czternastego dnia dwunastego miesiąca świętuje się wesołe Dni Losów - Kynysz (28.02), które tradycja każe uczcić specjalnie przygotowywanymi trójkątnymi bułkami z makiem.

W okresie letnim przypadają dni postów, dni żałobne - Oruczłar - upamiętniające nieszczęścia, które dotknęły naród i jego członków.
 

Pierwszy Burunchu Orucz (25.06) przypomina o katastrofie, która dotknęła Troki w 1710 roku. Z wielkiej osady ostały się po przejściu epidemii dżumy jedynie trzy rodziny. W dniu tym odczytuje się na cmentarzach specjalną elegię poświęconą tym tragicznym wydarzeniom.
Okres zamyka Kurban. Modły tego dnia tradycja każe zakończyć złożeniem w ofierze barana, a mięso ofiarne rozdać ubogim. Przez cały miesiąc, pomiędzy pierwszym a trzecim postem, obowiązuje wstrzymanie się od pokarmów mięsnych, a w dniach pierwszego, drugiego i trzeciego postu należy wstrzymać się od wszelkich posiłków do zakończenia nabożeństw i powrotu z cmentarza.
Nie wszyscy wierni wytrzymują pełny miesiąc, niektórzy są w stanie wytrwać jedynie ostatnich dziesięć dni, nazywanych On kiuniara, innym wystarcza siły jedynie na trzy ostatnie dni - Ücz kiuniara, charakteryzujące się zaostrzonym rygorem w jedzeniu.
Jeżeli według kalendarza posty przypadają w sobotę, to pierwszy i drugi przenosi się na niedzielę, a trzeci - Kurban - na piątek.
 

W trakcie roku kalendarzowego uroczyście obchodzi się również soboty - Szabbat kiuniu i dni nowiu - Janhyj kiuniu.

 

<< Religie, wyznania, sekty - menu